Коминтерн: уларҙың исеме лә, яҙмышы ла билдәле түгел

1919 йылда коммунистар партияларын берләштереүсе халыҡ-ара ойошма ойошторола. Коминтерндың  эшмәкәрлеге 1943 йылға тиклем дауам итә. 1941-43 йылдарҙа Коминтерндың башҡарма комитеты Өфөгә эвакуациалана. Быйыл ойошманың барлыҡҡа килеүенә 100 йыл.  Рәсәй каналы журналисы, тарихсы Сергей Брилев һәм Мәскәү, Санкт-Петербург, Бөйөк Британия, Франция ғалимдары башҡалала коминтерн ойошмаһы эшләгән, разведчиктарҙың уҡыған һәм йәшәгән урындары менән танышты.

Кушнаренко ауылының ҡалҡыу урынындағы был йорт барыһына ла билдәле. Ул 19-сы быуаттар башында Топорнин ғаиләһе өсөн төҙөлгән. Һуңынан унда сауҙагәр йәшәгән, тирә яҡҡа билдәле виноград сортын сығарыу үҙәге лә урынлашҡан, революциянан һуң балалар йорто, ә 1941 йылда был йортта коминтерн разведчиктары уҡый һәм эргәләге йортта йәшәй. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда был йорт сер итеп һаҡлана, бында бер кемде лә индермәгәндәр, ауыл халҡы ла йәшәгән кешеләрҙе белмәгән.

Бөтә мәғлүмәт бөртөкләп йыйыла. Тележурналист, тарихсы Сергей Брилев Мәскәү, Санкт-Петербург, Бөйөк Британия һәм Франция ғалимдары менән коминтерн разведчиктарының уҡыған һәм йәшәгән бинаһын ҡарап сыҡты. Рәсәй тележурналисы һәм сит ил ғалимдары Кушнаренко ауылында коминтерн ойошмаһы менән бәйле бар мәғлүмәт менән танышты. Кушнаренко ауылындағы бөтә тарихи факттар Топорнин йорто менән башлана. Сөнки тап дворяндарҙың был ергә күсеп килеүе райондың барлыҡҡа килеүенә бәйле. Разведчиктарҙың был йортта уҡыуы һәм йәшәүе лә күҙ уңында тотола, әммә музей хеҙмәткәрҙәренә мәғлүмәттәрҙе туплауы еңелдән булмай. Коминтерн тарихы барыһы өсөн дә  йәшерен мәғлүмәт. Шулай ҙа ҡайһы берҙәренең фотоһүрәттәре урын алған. Музейҙа Гийом Буржуа үҙенең яҡташының фотоһын күреп, Кушнаренкола әҙерлек үткән  Франсин Фромон Францияла билдәле шәхес икәнен әйтеп китте. Билдәле разведчик Маркус Вольф та  Кушнаренколағы коминтерн мәктәбендә уҡыған. 

Нисәмә йылдар үткәндән һуң отставкалағы генерал-полковник Башҡортостанға килеп ҡайта һәм музейҙа уның хаҡта мәғлүмәттәр һаҡлана. Кушнаренко ауыл хужалығы колледжы музейында бер ни тиклем тарихи мәғлүмәттәр табылды.Был китаптар коминтерн китапханаһында һаҡланып ҡалған ҡомартҡы. Был хаҡта ошо мисәт тә билдәләй – коминтерн китапханаһы. Бында кемдәр китаптарҙы алып уҡығанын күрергә мөмкин. Берман, Светлов, Чегеваров. Был әлбиттә –үҙ исемдәре түгел – псевдонимдар.Һәр исемдең коды була, улар тауҙар, йылғалар, эсемлектәр менән бәйле. Мәҫәлән, Эверест, Ром. Әлегә тиклем күп разведчиктарҙың ысын исемен билдәләй алмайҙар, ҡайһы берҙәре хәбәрһеҙ юғалған, тип иҫәпләнә. 

Торатау Конгресс холында үткән түңәрәк өҫтәлдә Коминтерн тормошон өйрәнгән ғалимдар беҙҙең Башҡортостан белгестәре менән осрашыуҙа ҡайһы берҙәренең тормош юлдары хаҡында бәйән итте. Людмила Окунева Бразилиянан Өфөгә күсеп килгән Лаура Брандаун тормошо хаҡында бәйән итте. Ғүмере буйы ул азатлыҡ өсөн көрәшкән һәм ҡыҙҙарын да ошо идея менән тәрбиәләп үҫтергән. Ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙе  Башҡортостан ғалимдары ла еткерә. Улар Испаниянан килгән һәм Кушнаренкола уҡыған разведчиктарҙы асыҡлаған. Өфө тарихсылары Глумилинолағы радиовышканың  немецтар төшөргән аэрофотоһын күрһәтте.

Конференцияла ҡатнашыусылар Өфө почтамтына юлланды. Тап ошонда 1941 йылда 5-се ҡатта Коминтерн радиоһы урынлаштырылған һәм антифашист радиостанцияһы бөтә Европаға 18 телдә тапшырыу алып барған.  “Мәскәү һөйләй” — Эфир башында тап ошо һүҙҙәр яңғырай, сөнки коминтерн радиоһының ҡайҙа урынлашҡанын бер кем дә белергә тейеш түгел. Билдәле булыуынса,тапшырыу программаларын һәр илдең генераль секретарҙаре әҙерләгән. Сит ил ғалимдары һәр береһе диктор ролен башҡарып ҡараны һәм үҙ телендә сығыш яһаны.

Ғалимдар почта музейын ҡарап сыҡты, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы тарихи артефакттар тупланған, әммә тап коминтерн ойошмаһына бәйле мәғлүмәттәр аҙ. Был тағы ла ойошманың ни хәтле йәшерен икәнен дәлилләй. Билдәле мәғлүмәттәр – ул коминтерн ойошмаһының бәләкәй генә бер өлөшөн яҡтырта, әммә тарихты әле өйрәнәһе лә өйрәнәһе ҡала. Тап ошондай осрашыуҙар  ғалимдарҙың фекерҙәрен бер ҡалыпҡа туплай. Совет һәм Бөйөк Британия разведкаларын һәм Кушнаренко разведчиктар мәктәбе тарихын өйрәнеүсе Сергей Брилевты музей, китапхана, архивтарында тарихи факттар һаҡланыуы ҡыуандырҙы һәм ул үҙенең теләктәрен башҡорт телендә еткерҙе

. Кушнаренко ауылында тарихҡа бай объект һаҡлана. Әлбиттә, киләсәктә ул төҙөкләндерелер. Ғалимдар ошо тарих менән бөтә ил халҡы ла таныша алырлыҡ йорт булһа ине, тип теләк белдерҙе.

Читайте нас в Яндекс.Новостях


һУҢҒЫ ХӘБӘРҘӘР

Тел уҡытыусылары фекер алыша | ГТРК «Башкортостан»

Тел уҡытыусылары фекер алыша

Ғафури районы үҙәге Красноусол ҡасабаһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының төбәк-ара форумы дауам итә. Хәбәр итеүебеҙсә, ул Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы иғлан иткән Башҡорт теле йылына арнала. Сарала ҡатнашыусылар алдында сығыш яһап, республиканың мәғариф һәм фән министры Айбулат...

24 сентября 2020
Смотреть видео Йәш профессионалдар Өфөгә йыйыла | ГТРК «Башкортостан»

Йәш профессионалдар Өфөгә йыйыла

 “Йәш професионалдар” милли чемпионатының финалы 2021 йылда Башҡортостанда үтәсәк. Ярыштар әләмен Башҡортостан етәксеһе Радий Хәбировҡа Кемерово өлкәһе губернаторы Сергей Цивилев тапшырҙы. Республика етәксеһе билдәләүенсә, финал ярыштарын үткәреү өсөн Башҡортостан өр яңы объекттар төҙөйәсәк. “...

23 сентября 2020
Смотреть видео Башҡортостанда эске туризм ныҡлы үҫеш ала | ГТРК «Башкортостан»

Башҡортостанда эске туризм ныҡлы үҫеш ала

Хәҙер оло быуын вәкилдәре өсөн республика буйлап бушлай сәйәхәт итеү мөмкинлеге бар. Өфөлә үҙенсәлекле  социаль проект үҙ эшен башланы.  Төп маҡсат  - эске туризмды үҫтереү һәм  оло быуын вәкилдәрен республиканың  тәбиғәте, мәҙәниәте һәм тарихы менән ентекле ...

23 сентября 2020
Смотреть видео Өфөлә «Бурыслы» иҫкәртеү операцияһы башланды | ГТРК «Башкортостан»

Өфөлә «Бурыслы» иҫкәртеү операцияһы башланды

Уның төп маҡсаты — штраф түләмәүселәрҙе асыҡлап, яуаплылыҡҡа тарттырыу. Дәүләт автоинспекцияһынанан хәбәр итеүҙәренсә, штрафты ҡарар законлы көсөнә ингәндән һуң 60 көн эсендә түләргә кәрәк.  Һуңлағандар уны икеләтә күләмдә түләргә тейеш. Шулай уҡ ҡануниәт бындай водителдәрҙе 15 тәүлеккә...

23 сентября 2020
Смотреть видео Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре | ГТРК «Башкортостан»

Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре

  Дәүләт Думаһы депутаты Евгений Фёдоров балалар баҡсаһына урын юҡлыҡтан, сабыйҙарын шәхси балалар баҡсаһына йөрөткән өсөн  түләүҙәрҙе  компенсацияларға, тигән  тәҡдим менән сығыш яһаны.  Мөрәжәғәтендә ул, Конституция граждандарға мәктәпкәсә тиклемге белем биреүҙең...

23 сентября 2020
Смотреть видео Бер юлы ике операция | ГТРК «Башкортостан»

Бер юлы ике операция

Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһы хирургтары пациентҡа бер юлы ике операция эшләгән. Ҡушма операция республикала алтынсы тапҡыр башҡарыла. Бөйөрөндәге яман шеште алып ташлатҡан һәм йөрәгенә операция эшләткән пациенттарҙың хәле нисек? Табиптар операциянан һуң пациенттарҙың хәлен һәр...

23 сентября 2020
Смотреть видео Башҡортостанда яңы коронавирус инфекцияһына ҡаршы вакцинация башланды | ГТРК «Башкортостан»

Башҡортостанда яңы коронавирус инфекцияһына ҡаршы вакцинация башланды

Беренсе ун прививка  Республика инфекцион клиникаһының медицина хеҙмәткәрҙәренә яһалды.  Гам-Ковид-Вак уның менән эш иткән һәр кемдән һаҡлыҡ һәм тиҙлекте талап итә. Башҡаланың 52-се поликиликаһы провизоры талымлы вакцинаны махсус машинала “Башфармация”  һыуытҡысынан һанаулы ваҡыт...

23 сентября 2020
Смотреть видео Башҡортостан 24 каналында Милли йәштәр театры көнө | ГТРК «Башкортостан»

Башҡортостан 24 каналында Милли йәштәр театры көнө

Башҡортостан -24 каналы аша тамашасы театрҙың актерҙары, премьералар тураһында иң ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр менән таныша алды. Иртәнге 7-лә улар «Доброе утро, Республика!»  тапшырыуы алып барыусылары менән театр буйлап экскурсияға юлланды. Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры республикала...

18 сентября 2020
Смотреть видео Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре | ГТРК «Башкортостан»

Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре

Донъяла коронавирус менән ауырыусылар һаны 30 миллион кешенән ашҡан. Европа илдәре араһында иң ҡатмарлы хәл Испанияла күҙәтелә. Шуға властар Мадрид ҡалаһында өлөшләтә карантин иғлан иткән. Америка Ҡушма штаттарына ябырылған Салли ҡойоно электр сымдарын  боҙған. Һөҙөмтәлә ярты миллионға яҡын...

18 сентября 2020
Смотреть видео Йылытыу миҙгеле асыҡ | ГТРК «Башкортостан»

Йылытыу миҙгеле асыҡ

Быйыл был ҡарар һауа торошона ғына бәйләнмәгән. Көҙҙөң тәүге һыуығы менән кисекмәҫтән йылы биреү дауахана өсөн ғәҙәттән тыш хәл түгел. Эшселәр бында йәй буйы йылытыу селтәрен төҙөкләндереү менән шөғөлләнгән. Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһының йылытыу ҡоролмаларының эшен ресурс...

18 сентября 2020
Яндекс.Метрика